Tuesday, May 26, 2015

સીમાઓનું ઉલ્લંઘન 
થોડાં દિવસ પહેલાં ડો કૈલાશ સત્યાર્થી અને કુ. મલાલા યુસુફઝાઈને નોબલ પરિતોષક વિતરણનું જીવંત પ્રસારણ જોયું. બંને એ પોતાના પ્રવચનમાં જે વાતો કહી એ સીધી એમના દિલમાથી આવતી હોઇ એમાં સચ્ચાઈનો રણકો અને આત્મવિશ્વાસ ભારોભાર જોવા મળ્યા. એમની વાતોમાં ન હતો કોઈ આડંબર કે ન હતી સારા સારા શબ્દોની ગૂંથણી. એ લોકોએ જે વિપરીત સંજોગોનો સામનો કર્યો એ ક્ષણે એમની મનોસ્થિતિ કેવી હશે એ વિષે વિચાર્યું. સામે મતિભ્રષ્ટ માણસો મશીનગન લઈને ઊભા હોય અને એ ક્ષણે જેણે હજુ દુનિયા જોઈ નથી એવી એક નિર્દોષ કન્યા શું જવાબ આપે? મલાલા એ કહ્યું કે એ ક્ષણે મને વિચાર આવ્યો કે હવે મરવાનું જ છે તો શા માટે સાચી વાત કહી ને ન મરવું? કલ્પના તો કરો કે સામે મોત હોય અને એ સમયે સત્યનિષ્ઠા વિષે ક્ષણાર્ધ માટે પણ વિચારવું? બસ એ ક્ષણ જ હોય છે સત્યના સાક્ષાત્કારની ક્ષણ. અપહરણ કરાયેલા કે ગુલામીમાં જોતરાયેલા કુમળા બાળકોને મુક્ત કરાવવા સામે ચાલીને જોખમો વહોરી લેતા સત્યાર્થીજીને મંદિરે જવાની ક્યાં જરૂર જ પડે? એમણે કહ્યું કે એક બાળાને અપહરણકારો પાસેથી છોડાવીને જઈ રહ્યા હતા ત્યારે એ બાળાએ પૂછેલા પ્રશ્નથી હું હચમચી ગયેલો. એ બાળાએ એટલું પૂછ્યું કે તમે વહેલા કેમ ન આવ્યા? આ પ્રશ્ન કેવળ કૈલાશ સત્યાર્થીને જ નહોતો પૂછાયો પણ સમગ્ર માનવજાતને પૂછાયો હતો. અનેક ધમકીઓ અને હુમલાઓ સહન કરીને પણ સત્યાર્થીજી અનેક બાળકોને એનું બાળપણ પાછું અપાવી રહ્યા છે. એમણે બીજી પણ સરસ વાત કહી કે કોઈ બાળકને હું છોડાવું ત્યારે તેના વેદના ભર્યા ચહેરા પર જે સ્મિત આવે એમાં મને ઈશ્વર દેખાય છે. 
વિચાર કરતાં એવું લાગે છે કે ભયની એક અદ્રશ્ય સરહદ હશે જે ઓળંગી ગયા પછી માણસને અને મહાનતાને બહુ અંતર નહી રહેતું હોય. દરેક માણસના જીવનમાં એક ક્ષણ તો એવી આવે જ કે જ્યારે એની પાસે આ સરહદ ઓળંગવાનો વિકલ્પ ખૂલે છે. એ ક્ષણ જ માનસિક તણાવની ક્ષણ હોય છે. ભયની સરહદની વાત આપણાં રોજીંદા જીવનમાં પણ ડગલે ને પગલે આવે જ છે. “સંસાર કા સબસે બડા રોગ: ક્યાં કહેંગે લોગ?” સત્યના આગ્રહી લોકો માટે આ રોગને અતિક્રમી જવું એ બહુ જરૂરી હોય છે.  
દરેક વખતે મોતનો જ ભય સામે આવે એવું નથી એ ભય નિષ્ફળતાનો પણ હોય શકે, એ ભય તેજોવધનો પણ હોઈ શકે, એ ભય અવહેલનાનો પણ હોઈ શકે, એ ભય એકલતાનો પણ હોઈ શકે અને એ ભય ક્યારેક ખુદની જ નજરમાંથી ઉતરી જવાનો પણ હોઈ શકે. પણ એક વખત આ સરહદ ઓળંગ્યા પછી જીવન અણધાર્યા વળાક પર લાવીને મુકે છે માણસને. જીંદગીમાં પ્રથમ વખત કોઈ ગેરકાયદેસર કામ કરતી વખતે કે પ્રથમ વખત ગુનો કરતી વખતે પણ માણસ પળ બે પળ માટે અટકી તો જાય જ. ભયની અદ્રશ્ય સરહદ ઓળંગ્યા પછી માણસ આતંકવાદી પણ બની શકે અને પરમવીર યોધ્ધો પણ બની શકે, સમાજ સુધારક પણ બની શકે અને ભયાનક ગુનેગાર પણ બની શકે. ભયની સીમાનું ઉલ્લંઘન કર્યા પછીનું અસ્તિત્વ ક્યો આકાર લેશે એનો આધાર તો આંતરીક સમજણ અને સજ્જતા પર જ છે ? 
બીજી રીતે જોઇએ તો ભય એ શું છે? આવનારી ક્ષણો વિષેની નકારાત્મક કલ્પના જ ને? સમજણની યાત્રાનો એક અર્થ આ પણ છે. બાળપણમાં પડછાયાનો ભય લાગે પણ સમજણ આવતા એ ભય જતો રહે છે એમ મલાલા કે સત્યાર્થીજી સમજણની યાત્રાના એ મુકામને હાંસલ કરે છે જ્યાં તીવ્રત્તમ ભયની ક્ષણો પણ એ લોકો ઓળંગી ચૂક્યા છે. ભયની વાત આવે છે ત્યારે અભય અને નિર્ભય એ બંને શબ્દો યાદ આવે જ છે. નિર્ભય એટલે જેને કોઈનો ભય નથી એ અને અભય એટલે જેનાથી કોઈને ભય નથી એ ! બહુ ઓછા માણસો આ બંને પદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. 

Monday, March 17, 2014

સલામ
વરસો પહેલાં શ્રી બકુલભાઇ ત્રિપાઠી પાસે થી એક વાત સાંભળેલી. યાદ્શકિતના આધારે તેમના જ શબ્દોમાં લખું છું. "કોલેજમાં મારા દેખાવના કારણે અવારનવાર મારે ભાગે વિધ્યાર્થીઓ માટે મજાક્નું સાધન બનવાનું આવતું. મે નક્કી કર્યું કે કોલેજ બંધ થવાના સમયે ચોકીદારની સાથે જ બહાર નીકળવું. છતાં ક્યારેક ક્યારેક રસ્તામાં કોલેજનો કોઇ વિધ્યાર્થી કે વિધ્યાર્થીની મળી જાય ત્યારે મારા નવા નવા નામ અચુક મારા કાને પડતાં ! જોકે સમય જતાં હું આ બધાંથી ટેવાઇ ગયો હતો. એક દિવસ સાંજે કોલેજમાંથી નિક્ળ્યો. દરવાજાથી થોડે જ દૂર એક વિધ્યાર્થી મળ્યો. આઘાતજનક રીતે તેણે મને 'ગુડ ઇવનીંગ સર' કહ્યું. આમ તો આવો એકાદ આંચકો તો હું પચાવી શકું છું. થોડે આગળ જતાં જ બીજો વિધ્યાર્થી સામે મળ્યો મારા કાન તૈયાર હતાં બબુચક કે ઠિંગુજી કે ગટુમા'રાજ કે એવું કશુંક ઉપનામ સાંભળવા માટે. પણ વળી એક આઘાત...તેણે મને 'સર નમસ્તે' કહ્યું ! થોડે આગળ જ પાનની કેબિનની ફૂટપાથ પર ઉભેલી અમારી કોલેજની તોફાની ટોળકી દેખાઇ. તેમાનાં ઘણાં વિષે હું આચાર્યને ફરિયાદ કરી ચુક્યો છું એટલે તે લોકો મારા વિષે કોઇ ઉંચો અભિપ્રાય તો નહી ધરાવતાં હોય તેની મને ખાત્રી હતી તેથી હું માનસિક રીતે તૈયાર હતો. પણ અહો આશ્ચર્યમ ! તે દરેકે મને 'હેલો સર કહ્યું ! મનમાં ને મનમાં ક્શુંક અમંગળ થવાની દહેશત આકાર લેવા માંડી. રોજ રોજ મને ચિડવનાર અને જાત જાતના ટિખળથી મને પરેશાન કરનાર બારકસો આજે આટલી સલામો કાં કરે ? થોડો ગભરાટ થવા લાગ્યો અને હું પરસેવાથી રેબઝેબ થઈ ગયો. ચાલવાનુ બંધ કરી ઉભો રહી ગયો ત્યાંજ મારી નજર મારી પાછળ આવી રહેલાં અમારી કોલેજના આચાર્ય પર પડી..અને આજે થયેલાં અનુભવોનું કારણ જડી ગયું. જીવનનું એક મહાન સત્ય મને ક્ષણે લાધ્યું......"

બકુલભાઇ તો દરેક પરિસ્થિતિમાંથી હાસ્ય નિષ્પન્ન કરી હળવેથી જીવનની ફિલોસોફી સમજાવવાંમાં નિષ્ણાંત છે. તેમને થયેલો અનુભવ આપણને પણ ક્યાં નથી થતો ? મજાક, અપમાન, અવહેલના, ટિકાઓ વગેરેથી આપણે પણ અનેકવાર પરેશાન થયાં છીએ. એવી રીતે ઘણીવાર અણધારી કે આકસ્મીક રીતે આપણને કોઇએ સલામ કરી  હોય કે નવાજ્યા હોય તેવું પણ અનેક વાર બનતું હોય છે. છતાં સામાન્યત: તેમાથી જીવનની કોઇ તાત્વિક શિખામણ આપણે તારવતાં નથી હોતાં. "તે દિવસે મને જે કંઇ સલામ, હેલ્લો કે નમસ્તે મળ્યા મળ્યાં તો હતાં મને પણ તેનુ કારણ માત્ર હું હતો." પાછળ પાછળ આવતાં અમારાં આચાર્ય પણ હતાં. જીવનમાં મળતી સલામો સફળતાઓ કે સન્માનો માટે આપણી પાછળ પાછળ આવતાં કેટલાંક લોકો પણ સહભાગી હોય છે." આપણને મળેલી સલામો માટે આપણી પાછળ આવતાં આપણા પરિવારના સભ્યો, સહકર્મીઓ, શુભેચ્છકો કેટ્કેટલાં લોકો જવાબદાર હોય છે તે વિષે આપણે ક્યારેય વિચાર્યું છે ? કસ્તુરબા વગરના ગાંધીજી કે કૃષ્ણ વગરના અર્જુન કે સમર્થ સ્વામી રામદાસ વગરના શિવાજી કે પછી રાજા ભોજ વગરના કવિ કાલિદાસની કલ્પના થઈ શકે ખરી


બરાબર વાત કોઇ સંસ્થાને પણ એટલી લાગૂ પડે છે. કોઇ પણ સંસ્થા કે સંગઠન ત્યારે સફળ થઈ શકે અને સાબૂત રહી શકે જ્યારે તેની સાથે અનેક લોકો હ્રદયપૂર્વક સંકળાયેલા હોય. સન્માન હંમેશા સંસ્થા કે ઓફિસના વડાંનું થાય, જીત તો હંમેશા રાજાની થાય પણ જીતના કારણમાં તો પેલા સૈનિકો હોય છે. એ સૈનિકોને યશ આપવો એજ સાચુ રાજાપણું છે. આપણે ક્યારેક રાજાની તો ક્યારેક સૈનિકની ભૂમિકામાં હોઇએ એવું બને. પહેલી ભૂમિકામાં જેના કારણે સલામો મળી હોય તેના પ્રત્યે આદર અને બીજી ભૂમિકામાં કોઇને મળતી સલામમાં નિરપેક્ષ ભાવે સહભાગી બનવું તે સાચું સૌજન્ય છે.